Przemoc w związku: jak rozpoznać i jak się uwolnić?

Przemoc w relacji to problem głęboko wpływający na psychikę, zdrowie fizyczne oraz poczucie własnej wartości. Jednym z często opisywanych modeli, pozwalających zrozumieć mechanizm przemocy, jest tzw. cykl przemocy — sekwencja powtarzających się faz, które występują w wielu związkach dotkniętych przemocą. Zrozumienie tego cyklu może być pierwszym krokiem do podjęcia decyzji o zmianie i szukaniu profesjonalnego wsparcia.

Fazy cyklu przemocy

Model cyklu przemocy został zainicjowany przez psycholog Lenore E. Walker w latach 70-tych i od tamtej pory stanowi podstawę w pracy terapeutycznej i interwencyjnej w kontekście przemocy domowej.

Poniżej opisane są typowe fazy cyklu:

1. Faza narastania napięcia (tension building / tension phase)

• Partner staje się coraz bardziej nerwowy, drażliwy, tolerancja na stres maleje.
• Mogą pojawiać się mniejsze awantury, prowokacje, krytyka, wzrost wybuchów złości.
• Osoba doświadczająca przemocy stara się unikać konfliktów, spełniać oczekiwania, uspokajać sytuację, często przeprasza, dostosowuje swoje zachowanie.
• Efekty psychofizyczne: lęk, napięcie, bóle głowy, zaburzenia snu, problemy żołądkowe, brak apetytu, uczucie napięcia.

2. Faza ostrej (gwałtownej) przemocy (acute incident / crisis phase)

• Dochodzi do eskalacji do przemocy fizycznej, często nawet z użyciem siły, gróźb, czasem przemocy seksualnej.
• Pojawiają się obrażenia, może być zagrożone życie, zdrowie fizyczne.
• Osoba doświadczająca może usiłować chronić siebie — unikać, uspokajać, poddawać się — lecz często nic nie pomaga. Po wydarzeniu pojawiają się silne emocje: przerażenie, niedowierzanie, wstyd, szok.

3. Faza „miodowego miesiąca„ (reconciliation / calm / honeymoon phase)

• Partner przeprasza, okazuje skruchę, obiecuje poprawę, często stara się wynagrodzić krzywdę — poprzez prezenty, zapewnienia, miłe gesty, powrót do „bycia kimś, kim był na początku”.
• Osoba doświadczająca przemocy może poczuć ulgę, nadzieję, przypomnieć sobie dobre momenty relacji. Wierzy, że to był incydent, że partner się zmieni.
• Jednak faza ta bywa krótkotrwała i często poprzedza powrót fazy narastania napięcia — co powtarza cykl.

Co się zmienia z każdym cyklem

• Przemoc może się nasilać fizycznie lub psychicznie — każde kolejne epizody mogą być bardziej agresywne.
• Faza miodowego miesiąca zwykle staje się krótsza i mniej przekonująca: przeprosiny i okazywanie skruchy mniej szczere, długofalowo mniej zmiany.
• Cały cykl trwa coraz krócej — napięcie szybciej przeradza się w eskalację przemocy.

Skutki psychiczne i somatyczne

Badania pokazują, że przemoc w związku (fizyczna lub emocjonalna) prowadzi do długotrwałych konsekwencji:

• Wysokie ryzyko zaburzeń nastroju: depresja, lęki.
• Możliwość rozwoju PTSD lub zespołu pourazowego złożonego (C-PTSD), zwłaszcza gdy przemoc trwa długo.
• Problemy ze snem, apetytem, przewlekły stres, dolegliwości psychosomatyczne.
• Utrata poczucia własnej wartości, wstydu, izolacja społeczna.

Nowe badania także zwracają uwagę, że przemoc fizyczna w związku może mieć trwały wpływ na zdrowie mózgu i funkcjonowanie poznawcze.

Kiedy szukać pomocy terapeutycznej?

Jeśli doświadczasz przemocy, ważne jest, by działać — poniżej sygnały i momenty, które sugerują, że pomoc psychoterapeutyczna jest niezbędna:

• Gdy przemocy jest coraz więcej i coraz częściej — nie tylko fizycznej, ale także psychicznej, emocjonalnej, ekonomicznej.
• Gdy żyjesz w ciągłym strachu, napięciu, czujesz, że jesteś „na ostrzu noża”.
• Gdy po epizodzie przemocy nie widać realnych zmian — przeprosiny, obietnice są jedynie chwilowe i niepomocne.
• Gdy zaczynasz mieć dolegliwości psychosomatyczne (bóle, zaburzenia snu, apatia).
• Gdy Twoja samoocena, poczucie godności, wzorce relacyjne zostają zniszczone — czujesz się bezwartościowa/-y.
• Gdy myślisz o tym, by odejść, ale nie masz jasnego planu albo boisz się konsekwencji.

Co może zaoferować pomoc w gabinecie psychoterapii

W gabinecie psychoterapii możliwe są działania, które pomagają przerwać cykl przemocy i budować bezpieczną przestrzeń do odbudowy:

• Diagnoza – zrozumienie, jak wygląda Twój cykl, jakie są Twoje reakcje, jakie są twoje potrzeby i granice.
• Terapeutyczne wsparcie indywidualne – praca nad traumą, lękiem, objawami depresyjnymi, poczucia wstydu.
• Praca z bezpieczeństwem – tworzenie planu bezpieczeństwa dla ciała, psychiki i sytuacji życiowej.
• Psychoedukacja – zrozumienie mechanizmów przemocy, cyklu przemocy, strategii manipulacji, by móc rozpoznać projekcje i manipulacje sprawcy.
• Terapia par/rodzin (tylko jeśli jest to bezpieczne) – jeśli sprawca jest skłonny podjąć odpowiedzialność, pracować nad zmianą; ważne by terapia była prowadzona przez specjalistę z doświadczeniem w przemocy domowej i by uwzględniała granice bezpieczeństwa ofiary.
• Interwencja kryzysowa – jeśli sytuacja jest zagrożeniem życia lub zdrowia.

Co możesz zrobić już dziś

• Skontaktuj się z linią wsparcia lub infolinią dla ofiar przemocy (np. „Niebieska Linia” w Polsce).
• Jeśli to możliwe, stwórz miejsce lub sposób na odpoczynek, nawet chwilę przerwy od sytuacji napięcia.
• Zanotuj sobie fakty: kiedy i co się dzieje, jakie są reakcje, jak się czujesz — może to pomóc w terapii.
• Poszukaj terapeuty z doświadczeniem w pracy z przemocą domową. Upewnij się, że czujesz się bezpiecznie w pierwszym kontakcie.

Podsumowanie

Cykl przemocy to nie los, który musisz akceptować. Rozpoznanie faz — narastania napięcia, gwałtownej przemocy, „miodowego” miesiąca — jest kluczowe, ponieważ pozwala zrozumieć, dlaczego odchodzenie od toksycznej relacji bywa trudne, a obietnice zmiany mogą być złudne. Psychoterapia może pomóc odzyskać bezpieczeństwo, zrozumieć mechanizmy, które Cię trzymają w tym cyklu, i stopniowo budować życie, w którym jesteś szanowana / szanowany, bez przemocy.

Jeśli czujesz, że jesteś w takiej relacji albo podejrzewasz, że coś takiego się dzieje — nie czekaj. Skontaktuj się ze mną lub ze specjalistką / specjalistą, dla którego/przebieg terapii uwzględnia kwestie bezpieczeństwa i specyfikę przemocy. Możesz zadzwonić do infolinii, porozmawiać anonimowo lub umówić pierwszą konsultację.